WWW.DISUS.RU

БЕСПЛАТНАЯ НАУЧНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА

 

Ж 811.512.122’373 олжазба ыында

    1. МАШИМБАЕВА АЙНУР ЖАКЫПАЛИЕВНА
    1. Тілек - бата сздеріні суггестиясы мен прагматикасы

10.02.02 – аза тілі

Филология ылымдарыны кандидаты ылыми

дрежесін алу шін дайындалан диссертацияны

авторефераты

азастан Республикасы

Алматы, 2009

Жмыс азастан Республикасы Білім жне ылым министрлігі л-Фараби атындаы аза лтты университетіні аза филологиясы кафедрасында орындалды

ылыми жетекшісі: филология ылымдарыны докторы,

профессор Г. Смалова

Ресми оппоненттер: филология ылымдарыны докторы,

профессор Г. осымова.

филология ылымдарыны

кандидаты, А. Хабиева.

Жетекші йым: ыздар педагогикалы университеті

Диссертация 2009 жылы «27» апан саат 14.00 Р БжМ А. Байтрсынлы атындаы Тіл білімі институты жанындаы 10. 02.06 – тркі тілдері жне 10.02.02 – аза тілі жне мамандытары бойынша филология ылымдарыны докторы ылыми дрежесін алу шін диссертация орайтын Д 53.38.01 диссертациялы кеесті мжілісінде оралады (050010, Алматы аласы, рманазы кшесі, 29).

Диссертациямен Р Білім жне ылым министрлігіні Орталы ылыми кітапханасында танысуа болады (050010, Алматы аласы, Шевченко кшесі, 28).

Автореферат 2009 жылы «___» _________ таратылды.

Диссертациялы кеесті

алым хатшысы, филология

ылымдарыны докторы, профессор А.Ж.Манкеева

КІРІСПЕ

Жмысты жалпы сипаты. лтты зіндік ерекшелігі, дниетанымы, болмысы асырдан асыра зілмей жаласын тауып келе жатан тілі арылы танылады.

Жер бетінде мір срген барша халыты даралы «менін» бейнелейтін айшытар оны тілінде ана саталып, рпатан рпаа ауысады. «Тілі жоалан халыты зі де жоалады» деген аидаа сйенсек, талай асыр сз ндылыын жоары баалап, сз діретіне сенген аза этносыны тіл деректерін психолингвистика аясында зерделеу – бгінгі тіл білімі парадигмаларын жаа баытта танытуды басты мселесі. Осы трыдан аланда аза тіл білімі соы жылдарда жааша кзарас, ты пікірлермен толыумен атар, оны тілдік олданысы да жаа атаулармен крініс табуда. Зерттеу жмысымызды негізгі терминіне айналан суггестия, суггестиялы лингвистика, прагматика атаулары осы пікірімізді длелі.

аза халыны тілек-бата сздері – кнеден келе жатан аза мдениетіні тілдік мрасы, аза этносыны даралыын, зіндік ерешелігін айындайтын, тіл деректеріні бірі де бірегейі. Блай деуімізді себебі, баса тркі халытарымен салыстыранда азатарда тілек, бата деген жеке атаулар бар. рі оларды здеріне тн састытары мен айырмашылытары да жо емес. Тілек-бата сздеріні бгінгі сйлеу тілінде, кркем шыармаларда молынан кездесуі асырлар бойы халы жадында ауызша саталан тіл мйегі боландыымен атар, азіргі тілімізде де ерекше орын алан алан сйлеу лгісі екендігі айын аарылады. Тарихи даму барысында оны бойында аза менталитетіні дниетанымы, мірлік кзарасы, трмыс-тіршілігі крініс тапты. Кркемдік эстетикалы жаымен бірге сз діретін баалау, сз киесіне табыну сияты биік таламдар аталан бата-тілектерді айтылуына негіз болды. Халы жаратылысыны зіне тн психикалы ерекшелігі сз уатына бас иетіндігін крсетті. Осы орайда тілек-бата сздерін тіл білімінде суггестиялы лингвистика баытында арау бгінгі тіл біліміндегі «адамды тіл ішінде тану» сияты антропоцентристік ажеттіліктен туындайды.

Жалпы тіл білімінде психолингвистика аясында кейінгі кезде зерттеле бастаан «суггестия» термині аза ымында сенім деген атаумен аталып, аза алымдарыны біратар ебектерінде арастырылан. Яни сенім азіргі тіл білімінде «суггестия» деген терминге ие болып, лингвистикалы трыда арастырылып жр. рі терминді анытайтын трлі атаулар да кеінен олданыс табуда. Ал аза тарихындаы сенім ымын асырлар бойы келе жатан халыты бай ауыз дебиеті лгілерінен, зерттеуші Ш. Улиханов ебектерінен кездестіреміз. Бл ылыми тілдегі «суггестия» терминіні тілдік деректерде бар екенін крсетеді.

Тілек-бата сздеріні суггестиясын зерделегенде бата мен тілек сзіні магиялы кшімен атар прагматикалы серін де арастыру ажеттілігі туындайды. йткені ауызша сйлеу лгісі болып саналатын тілек-бата мтініні олданысын, екі жаты арым-атынасты субъектіге баытталу аясын танытуда прагматикалы сері оны суггестиясынан пайда болады.

Зерттеу жмысында тілек-бата сздеріне сугестиялы жне прагматикалы талдау жасау барысында тілек-бата сздерінен мысалдар жинаталып, олара суггестиялы талдаулар жасалды. Бата беруді кейбір лгілері тсінікті болу шін бата беруге негіз болан ситуативтік жадайлар толы трде сынылды.

Диссертацияны бірінші тарауында суггестия терминіні шыуы мен алыптасуы, суггестиялы лингвистиканы тіл білімі аясында алатын орны олара берілген анытамалар крсетілді. Сонымен атар аза аза ментальдылыыны тілдік суггестиясы, тілек-бата сздеріні зерттелуі, этникалы ымдаы бата-тілектерді суггестиясы, тілек-бата сздеріні олданысындаы гендерлік ерекшеліктер назара алынды.

Диссертацияны екінші тарауында тілек-бата сздері прагматикалы компоненттерді бірі екендігі, рылымды жолдары, олданыстаы айырмашылытары, тілек-баталарды кне нсалары сондай-а азіргі жаа олданыса енген трлері негізге алынды.



Зерттеу таырыбыны зектілігі. Суггестия негізінен психология ылымына тн термин боландытан жалпы тіл білімінде суггестияа атысты рі тілдік, рі психикалы жаынан байланыстыра зерттеген біршама ебектер бар (И.Ю. Черепанова, Л.Н. Мурзин, Г.А. Гончаров, Б.Ф. Поршнев т.б.). Суггестияны зерттеу нысаны болып отыран тілек-бата сздеріні аза халыны фольклорлы мрасында бгінгі кнге дейін жиналып, жары круіне біраз лес осылды. Атап айтанда В.В. Радловты «Тркі халытарыны халы дебиеті лгілері» деген он томды ебегіні 1870 жылы жары крген шінші томында бата сздері жайлы айтылан. аза ауыз дебиеті лгілерін жинап, бастыран. Диваевты «аза халы творчествасы» (1989) атты ебегі бар. Ел аузында, сондай-а трлі мрааттарда олжазба кйінде саталан бата сздерді топтастыран алым С. Негимовты «А бата» (1992), М. Есламжанлыны «Баталар» (1998),. Ысаовты «А бата» (2000), алым Н. Улилыны «Бата-тілектер» (2005) жинатары растырылып жарыа шыты. Сонымен бірге З.Б. мбеталинаны осы баыттаы зерттеулері батаны деби жанрлы трыдан арастырылуына арналса, тілдік трыдан олданыс ерекшелігі туралы алымдар. айдар, Н.Улилыны, Г. Смалованы, алыс, арыс мнді фразеологизмдерді семантикалы ерекшеліктері С. Тлекованы, К. Рысбаеваны ебектерінде крініс тапан.азаты салт-дстр, кне дет-рып лгілерін жинаушы С. Кенжеахметлы, Н. серлы, А. Жніслы сынды этнограф алымдарды ебектерінен бата мен арыса атысты сздерді топтамасын круге болады.

Жоарыда келтірілген ебектер жинау, растыру жне ылыми зерттелу трысынан арастырыландытан тілек-бата сздеріні нандыру, йыту, сер ету сияты суггестиялы, прагматикалы аспектілеріне назар аударылмаан. азіргі тілтанымда тілек-бата сздерініні табиатын жааша ырынан танып, пайымдау тіл ылымыны антропоцентристік трыдан дамуына септігін тигізеді деген ойдамыз. асырлар бойы таырыпты аясы жаынан толыып, трленіп бізге жеткен тілек-бата сздері логикалы, рылымды жаынан зара байланысан, тыдаушыа баытталан ауызша сйлеу трі. Сол себепті де тілек-бата сздерін суггестиялы трыда арастыру жмысты зектілігі болып табылады.

Тілек-бата сздері ртрлі жадаяттара байланысты айтылатын, мазмны сас боланмен алуан формада крініс табатын, психикалы згеріс тудырушы серлі сйлеу лгісі. Сондытан субъекті мен тілек-бата айту стіндегі коммуникативтік байланысын прагматикалы баытта сипаттау жмысты зектілігін арттыра тспек.

Тіл деректерін этнолингвистика жне лингвомдениеттану саласыны ауымында танып жатан бгінгі тста тілек-бата сздерін де тілдік былыс ретінде саралау аталан жмыста крініс табады. Сондытан тілек-бата сздерін жеке зерттеу – суггестия, прагматика салалары шін маызды болып табылады.

Зерттеу нысаны. Тілек-бата сздеріне суггестиялы жне прагматикалы талдау жасауда тілек-бата сздеріні сйлеу мдениетіне атысы, сер ету баытында олданылатын амал-тсілдер арастырылады.

Зерттеу пні. Халыты тарихы мен мдениетіні трмыс тіршілігі барысында алыптасан аза тілек-бата сздері.

Зерттеу жмысыны дереккздері. Тілдік жне этномдени мазмнды-апаратты рылымдаы азаты бай рыпты фольклоры материалдарына енетін тілек-бата сздері. Негізгі деректік материалдар С. Негимов, Т. азилы жинап, растырумен шыан «А бата» жинаы, алым Н. Ули растыран «Бата-тілектер» мен М. Есламжанлыны «Баталар»,. Ысаовты «А бата» жинатары мен атты кітаптарынан, зге де трлі ауыз дебиеті мтіндерінен, кркем шыармалардаы кейіпкерлер тілінен, ауызекі сйлеу лгілерінен, баралы апарат ралдарынан алынды.

Жмысты масаты мен міндеттері. Диссертацияны масаты – тілде жинаталан тілек-бата сздеріні кез келгені халы дниетанымымен, сенімімен тыыз байланысты екенін анытау. Дниежзінде мір срген бар халы бл лем суретін ртрлі сеніммен абылдаса, азатарды дние туралы тсінігіні бір крінісі тілек-бата сздерінен табылатынын длелдеу, оларды маынасын ашу. Сонымен атар тгіп-тгіп айтылатын баталарды сйлеу рекетіндегі ыпал кшіні, прагматикасыны ерекше екендігін крсету. Осы масата жету шін мынадай міндеттер ойылады:

- суггестия терминіні тіл білімінде алатын орны мен суггестиялы лингвистиканы зерттелу жайын арастыру;

- азаты лтты танымындаы суггестиялы кріністерді айындау;

- тілек-баталар сздеріне атысты айтылан ылыми пікірлерді саралау;

- тілек-бата сздеріндегі суггестиялыты таныту;

- бгінгі оам згерісіне байланысты олданыстан шыа бастаан жне жаа мнге ие болан тілек-бата сздеріні олданыс орнын крсету;

- тілек жне бата сздеріні айырмашылыын, олданылу аясын сипаттау;

- сер ету ыпалы кшті жне лсіз арыс сздеріні прагматикалы дегейін тілек-бата сздеріне оппозиция ретінде арастыру.

Зерттеуді ылыми жаалыы. Жмыста суггестия терминіне жне суггестиялы лингвистикаа, тілек-бата сздеріне атысты айтылан ылыми пікірлер, тжырымдар, орытындылар салыстыра отырып зерттелді. Жмысты ылыми жаалыы мынадай тмендегі нтижелер негізінде крініс табады:

- суггестия термині мен суггестиялы лингвистиканы тіл білімінде алатын зіндік ерекшеліктері сараланып, зерттелу жайы арастырылды;

- азаты лтты танымына суггестиялы кріністер тн екендігі аныталды;

- тілек-бата сздеріне атысты айтылан ылыми пікірлер сараланды;

- тілек-бата сздеріндегі суггестиялы былыс аныталды;

- бгінгі оам згерісіне байланысты олданыстан шыа бастаан жне жаа мнге ие болан тілек-бата сздеріні олданылу табиаты ашылды;

- тілек жне бата сздеріні айырмашылыы, олданылу аясы аныталды;

- тілек-бата сздеріне оппозиялы ым ретінде сер ету ыпалы кшті жне лсіз арыстарды прагматикалы сипаты ашылды.

орауа сынылан тжырымдар:

– суггестия термині мен суггестиялы лингвистиканы аза тіл білімінде алатын зіндік орны бар;

– азаты ментальды ымында суггестиялы кріністер бар жне олар трлі тіл деректерінен байалады;

– тілек-бата сздеріне атысты айтылан ылыми пікірлер тілек-баталарды аза болмысындаы лтты ерекшелігін танытады;

  • халыты дниетанымында, трмысында олданылатын бата тілектерді зіндік суггестиялы формалары бар;
  • тілек-бата сздеріні оам згерісіне байланысты олданыстан шыуы жне жаа мнге ие болуы зады былыс;
  • тілек пен бата мтіндері сас боланмен, зара психологиялы айырмашылыы мен олданылу орны р баса;
  • сер ету ыпалы кшті жне лсіз арыстарды прагматикасы – адамны психикалы жай-кйін згертетін ерекше сз тіркестері.

Зерттеуді теориялы, практикалы маызы.

Зерттеу жмысыны теориялы маызы – рыпты фольклор саласындаы лтты наышы бар тілек-бата сздеріні «тіл мен лт», «тіл мен мдениет» сабатастыын да толытыра тседі. Тілек-баталарды зерттеу, оны тілдік былыс ретіндегі згешеліктерін ашып крсету – психолингвистикалы ерекшелік ретінде суггестия жне прагматика салалары шін маызы зор. аза тілтанымыны азіргі жаа зерттеу рдісіндегі антропоцентризмні теориялы зерттеулеріне суггестиялы лингвистика теориялы лес осады. Сондай-а суггестиялы лингвистика термині зіндік зерттеулер баытын алыптастырады жне суггестиялы лингвистикаа атысты баса да тілідк бірліктерді зерттелуіне ыпал етеді.

Зерттеу жмысыны орытындылары аза лтыны сз байлыын, кез келген ситуациялы жадайа байланысты айтылатын бата-тілектерді млшерлі статистикасын айындауа ммкіндік береді. Зерттеу материалдарыны тжырымдарын жоары оу орындарында тіл біліміні этнолингвистика, прагматика, психолингвистика салалары бойынша дрістер оу мен арнайы курс, семинар сабатарын жргізуде олдануа болады. Зерттеу материалдарын жоары оу орындарында «Этнолингвистика», «Лингвомдениеттану», «Этнопедагогика», «Елтану» «Психолингвистика» пндерін оытуда, ауыз дебиеті бойынша арнайы курс пен арнайы семинарларда пайдалануа болады.

Жмысты зерттеу дістері. Зерттеу барысында тіл біліміндегі сипаттау, салыстыру, талдау жне дістері олданылды.

Жмысты дістанымды негізі. Зерттеу жмысын жазу барысында аза тілі білімінде А. Байтрсынов, Ш. Улиханов,. Жбанов,. айдар, Р. Сыздыова, Ж. Манкеева, Г. Смалова, Н. Улилы, С.Тлекова А. Ислам, З. Ерназарова, Д. лкебаева, Ж. Нрслтанызы, К. Рысбаева,. абитханлы, М. Мамаева т.б., орыс тіл білімінде И.Ю. Черепанова, Л.Н Мурзин, А.Киклевич, Н.Б. Мечковская, Г. Клаус, Н.Д. Арутюнова, Р.С. Столнейкер, В.Г. Гак, Е. Клюев т.б. алымдар мен зерттеушілерді ылыми ебектері мен маалалары арастырылды.

Зерттеу жмысыны жариялануы мен малдануы. Жмысты негізгі мазмны бойынша профессор Х. Крімлы Мхамбетті 75 жаса толуына орай йымдастырылан аза диалектологиясыны мселелері жне профессор Х. Крімлы «аза деби тіліні тарихы мен диалектологиясы» атты республикалы ылыми-тжірибелік конференцияда (Алматы, 2007), профессор М. Балааевты туанына 100 тыл толуына орай йымдастырылан «аза тілі асырлар тоысында: теориясы, тарихы, жне азіргі жайы» атты халыаралы ылыми-теориялы конференцияда (Алматы, 2007), А. Байтрсынлы атындаы тіл білімі институтында профессор Т. Жанзаовты 80 жылды мерейтойына орай ткізілген «аза тіліні лексикология, лексикография, фольклортану мен кркем аударма мселелері: алыптасуы, дамуы мен болашаы» атты халыаралы ылыми-теориялы конференцияда (Алматы, 2007),. Айтбайлыны 70 жаса толуына арналан «Мемлекеттік тіл саясаты: терминология, аударматану, ресми жат тілі» атты халыаралы ылыми-теориялы конференцияда (Алматы, 2007), «Музыкалы білім беруді бгінгі мселелері» атты рманазы атындаы аза лтты консерваториясында ткен (Алматы, 2007) халыаралы ылыми-теориялы конференцияда, л-Фараби атындаы азУ «Тіл жне жаандану: бгіні мен болашаы» атты ылыми-теориялы конференцияда (Алматы 2008) баяндама жасалды. аза тілі мен дебиеті журналында №2, 2007 ж, А. Байтрсынлы атындаы Тіл білімі институтыны «Тілтаным» журналында №4 (28) 2007 ж., азУ Хабаршысы. Филология серияларында №3 (102), №9 (108) 2007 ж. жары крді. Республикалы ылыми басылымдар мен ылыми жинатарда 10 маала жарияланды.





Зерттеуді рылымы. Диссертациялы ебек кіріспеден, екі тараудан, орытындыдан, пайдаланылан дебиеттер тізімінен трады.

НЕГІЗГІ БЛІМ

Диссертациялы жмысты кіріспе блімінде жмысты жалпы сипаттамасы, таырыпты зектілігі, зерттеу нысаны, пні, масаты мен міндеттері айындалып, жмысты ылыми жаалыы, теориялы жне практикалы маызы, орауа сынылатын тжырымдар зерттеу барысында олданылан дістер, пайдаланылан тілдік дереккздер, жмысты жариялануы мен малдануы, жмысты рылымы беріледі.

Зерттеу негізінде азіргі тіл біліміндегі терминдерді ынылуы, зге тілдік ымдармен састыы мен айырмашылыы аза тіл біліміні алымдары.Жбанов, С.Аманжолов,. айдар, Р. Сызды, Е.Жанпейісов, М. Сералиев, К. сайын, Н. Ули, Ж. Манкеева, Г. Смалова, Г. осымова, Б. Момынова т.б. алымдар ебектеріндегі теориялы тжырымдар басшылыа ала отырып арастырылды.

«аза тіліндегі тілек-бата сздеріні суггестиялы лингвистикалы аспектісі» атты бірінші блімні мазмнды ттастыы алты тараушадан трады.

1.1 ртрлі ылым салаларындаы суггестия термині жне лингвистикалы суггестия

Тілек-бата сздеріні суггестиясы туралы сз озамастан брын суггестия терминіні шыу тркіні мен алай тілдік терминге айналандыына назар аударып крелік.

«Суггестия» термині жалпы тіл білімінде тек соы уаыттарда лингвистикалы трыдан арастырылып жрген атау. Атап айтанда орыс алымдары Ю. Черепанованы «Дом колдунья» [1],
К.М. Варшавскийді «Гипносуггестивная терапия» [2], С.Н. Астаховты «Лечебное действия слова» [3], А.Киклевичті [4] жне т.б. санаулы маалалар тобы осы таырыпа арналан. Бл ебектерде «сендіру» сзіні орнына «суггестия» термині олданылан. Тіл білімінде суггестия ымы ымы танымды трыдан аралатындытан, рылымды дегейде зерттеліп келген аза тілі білімінде наты атау немесе сала ретінде зерттеу нысанына ие болмау зады да. Сол себептен аталан термин отанды тіл біліміні терминдер сздігіне енгізілмеген. Бл суггестия терминіні тіл біліміні наты зерттеу объектісіне енбеген, яни лингвистика саласына аса тн ым болмаандыыны длелі.

Дниежзінде мір сретін халытарды барлыы лемді здеріні лтты кзарастарымен таниды, асырлар бойы алыптасан салт-дстрлеріне негіздейді, жне ртрлі сеніммен абылдайды. Суггестия – сенім. Суггестия ымы – кез келген мдениетте бар мбебап былыс. Ол – халыты дниені тсінуінен хабар беретін ойма, яни суггестиялы крініс аламны негізгі блшегі ретінде лтты эстетикалы таным-таламын, шаруашылы ксібін, мінез-лын, салт-дстрін, бір сзбен айтанда лтты рухын сенім трысынан тіл арылы жан-жаты бейнелейді, жеке адам санасымен бірге мір среді. Сол арылы халыты дние туралы тсінігін айатайды, лтты танымын білдіреді. Кез келген тіл факторыны астарында, шыу тркінінде негіз бар екендігі рас болса, кзбен кріп, олмен стауа болмайтын, сана мен болмыса атысты былыстарды бейнеленуі тілдік суггестия арылы жзеге асады.

Суггестия алаш рет арнайы масаттан ана туып, белгілі рекеттерді іске асыру шін жмсалан. Оны ылыма дейінгі кезі ХІХ асырды ортасына дейінгі ежелгі уаыт болды. Бл кездегі суггестия абыз, емші, сиыршы бейнелері арылы крініс тапты. Олар емдік жне діни масаттара арналан даларды оумен ана шектелді. Жалпы халыа тсініксіз да мтіндері здеріне ана белгілі сздер мен сз тіркестерінен ралан болатын. Сиыршылыа, емдеу ісіне тн шыра жау, от айналу сияты рекеттермен атар негізгі сиырлау, емдеу кзі да оу, сиыну тілектері олданылды. рі бл рекет аталан адамдарды халы арасында з беделдерін бекітуге, здеріне табындыруа жмсалды. Сондытан алашы суггестияда ешандай ылыми негіз болмады, ал суггестор (арбаушы) дай мен арапайым адамдарды арасында жаластырушы ызмет атарды. Шіркеулік медицинада (Ежелгі Египет, Ежелгі Рим, Ежелгі Грекия, Парсы, Ассирия, Вавилон) суггестия сеансы «инкубация» (ауруды жанынан алашы белгісіне дейінгі жасырын дуірі) деп, тжірибеде йога аскетіні «вашитвасы», «санмохан-астрасы» деп атады. Бл батыс елдерімен атар Шыыс елдерінде кездескен. Оны магия деп абылдаан. Магия материалды дниеге табиаттан тысары жолмен сер ету шін олданылатын рып. Ал «маг» сзіні кне парсы тіліндегі трі-магуш. Кне Иранда магуш деп зораостиризм дініндегі абыздарды атаан. Олар да арбаушылыпен, кріпкелдікпен айналысан [5, 18 б.]. аза трмысындаы жыланны басына а йып шыарып салу рсімі осындай магияа жатса керек. Бл – халыты суггестиясы. Яни жасылы тілеуге деген лшыныс, табии ыпал.

«Суггестивная лингвистика», это качественная лингвистическая теория, объясняющая воздействие языка на подсознание и ежедневная практика» [1, с. 83]. Осы масатта азіргі зерттеу барысы басаша дегейге, яни тілдегі суггестиялы фактілерді тіл біліміні жаа жетістіктерімен, кзарастарымен крсету, тиімді атынас моделін жне осы модульді оыту дістерін деуге кшуде. Мндаы негізгі мселе – адам жанына ілу, сырттай ана емес іштей баылау жасау. Бл жадайда не айту керектігі ана емес, алай айту керектігі де маызды болады.

Зерттеулерде суггестиялы лингвистика затты (таырыпты) ым ретінде арастырылады. Осыларды ішінен профессор Л.Н. Мурзинні суггестия ымыны ерекшелігі туралы келтірген жорамалдары баалы болып саналады. Олар мыналар:

1. Тіл бтіндей суггестиялы крініс (суггестиялы жйе) ретінде аралуы ммкін. Басаша айтанда, тілді барлы компоненті суггестияны жиынтыы, крсеткіші (потенциалы).

2. Суггестиялы лингвистика – филология мен психологияны тйісуіндегі пнаралы ылым. Сондытан тілді баылай отырып, физиологиялы серін де зерттеу керек.

3. Тілдік суггестияны іске асу формасы сздерді ке маыналы мтіндік крінісі. Мтін вербалды, бейвербалды (ым, ишара) болуы ммкін. Яни, мтін дыбысты жйесіз де маынаа ие бола алады. Олай болса, мтін компоненттері дыбыс компоненттері суггестия ралы болып табылады [6, с. 83].

Суггестиялы лингвистика табии озалмалылыа ие. Ол ыпал ету рдісін (мтін жасалады, шыарылады, дайы ндіріледі) зерттейді.

1. Тілдік суггестия ммкіндігінше табии;

2. Кез келген суггестиялы компоненттер табалы асиетті екі жаын арастырады: абылдау, сер ету;

3. Ыпал етуге баытталан рдісті атынас теориясы аясында арастыру зады. Бл жадайда ыпал етуші тланы суггестор (ыпал ету субъектісі), ал абылдаушы тланы (автор), ыпал объектісін суггестант деп атауа болады. Олар бір-бірімен вербалды, вербалды емес тсілдермен жргізілген сендіру механизмі арылы бірлесіп рекет етеді. Суггестиялы «деу» суггестантты суггесторды абылдау дегейіне байланысты тілдік тлаларды олданумен жаласады.

Суггестия – сананы билеуші, болмыстаы сенімді алыптастыратын, реттейтін ым, адамны алдына масат ою жолына жетер биігі. Ал тілдік суггестия осы сенім кздерін сз арылы бейнелеп, адамны зін-зі сендіруін, сз діретіне табынуын білдіреді. Суггестиялы лингвистика адам сенімін тілді трлі маыналы абаттары арылы бейнелейтін, сенімге ие болуды, сенім алыптастыруды жолдарын сйлеу арылы танытатын тілі біліміні жаа саласы. Ол тілдегі сйлеу трлері арылы халыты дниеге кзарасын, лтты ерекшелігін сенім трысынан жан-жаты талдап, суггестия атрибутына таным трысынан мн стейді.

1.2 аза ментальдылыыны тілдік суггестиясы

аза тіл біліміні деректерінен сенімнен туан тілдік факторларды айын круге болады. Ш. Улиханов [7], А. Байтрсынлы [8] ебектерінде аза сенімін танытан длелдер келтірілсе, бгінгі зерттеулерде жаласын тауып, этнолингвистикалы сипаты ашылуда.

алым Ш. Улиханов з зерттеулерінде суггестия деп атын атап, тсін тстемесе де халыты суггестиялы тсінігі андай боланы жнінен нды деректер келтіреді. «Сиырлы кшке сенетіндер, мойнына белбеу салып, ауру баласы жатан йді айналып жріп, «саан келген плекет мені алсын» деген. Белбеу ортаы лемді бейнелеген. Оны себебі аспанда адамдар трады, олар белбеуді басынан буынады, біз лемні ортасында трамыз, ал жер астында трандар белбеуді аятарынан буынады деген ым алыптасан. Сол себепті ш саны киелі, асиетті маынаа ие болан» [7, 54 б.].

Сзді сер ету, сендіру ыпалына арнайы ылыми трыдан пікір келтірген, зерттеу объектісіне жол ашан зерттеу ебектері баршылы. Профессор Г. Смалова «тіл білімінде сзбен адамды сендіру, иландыру тіпті йытып тастау сияты тілдік асиеттерді суггестиялы лингвистикада арастырады. Мндай тілдік фактілер аза ауыз дебиетінде біршама жиналып, деби жанрлы ерекшеліктері жаынан зерттелген» [9, 81 б.], – дейді.

Жалпы тілдік суггестияны табиатына жне оан атысты айтылан пікірлерге назар аудара отырып, суггестиялы лингвистиканы формаларын шыу тегіне арай екі топа блуді жн крдік:

Суггестия шыу тегіне арай:

арапайым тілдік суггестия (Адамдарды арым-атынасынан туан ) Халыты суггестия (Адамдарды дниеге кзарасыны алыптасуынан бастап)
Жзеге асу барысы:
  1. кнделікті арым-атынаста суггесторды суггестиялы рекеті;
  2. суггесторды з масатына жетуі;
  3. суггестантты сендіре алу абілеті немі суггестиялы атынаста болу;
  1. халыты мифтік тсінігі
  2. діни кшке сену

Халыты суггестия тудырушы ымдар:

Тілдік суггестияны аясында крініс табады.

Суггестиялы лингвистика формалары:

Алла суггестиясы ыдырата суггестиясы улие-нбие суггестиясы тс жору, тсте аян беру суггестиясы басылы суггестиясы мала ашу суггестиясы табу сздер, ырым-тыйым сздер

Ертедегі адамдарды ойынша, адамны тілінде орасан зор кш бар деп тсінген. Баласы лу, жасы заты жоаланда брін тіл, кз тиюден крген, сонымен бірге адамны кзі де киелі деп ан. Тіл, кз тимесін деп да жаздырып, бойтмар жасап таып жрген. «Тіл кзі таса» деген тілек осыны крсетеді. Сондытан халы арасында сзді сиырлы діретіне атты сенгендіктен «тіл тиеді», «кз тиеді», «с теді», «тіл батады» деген ымдар алыптасан. «С кз», «тіл сы» жасы адама, зата, жас балаа, жйрік ата жне олда бар адірлі асиетті зата тиеді деп иланады. Сондытан детте йелдер жасы затты немесе адамды кргенде «кз тимесін», «с-с» тіл тимесін деп «тф-тф», «тіл аузым таса» деген тілектер айтып, жаман асиеттерден арылтады. Молдаа да жаздырып, бой тмар жасап береді. Оны быларыа тігіп, бау таып, мойнына салып жреді. Немесе ыли стінде жретін киіміні омырауыны астыы жаынан адап ояды. Жетісу тірегінде жеті са тасты тмарша етіп, шберекке тйіп шола же комзолыны желкесіне астыы жаынан кзге тспестей етіп жапсыра тігіп ояды [10, 67 б.]. Бл да тіл кзден сатау шарасы. Бала мірге келген кезде оны ырынан шыаран со, бесікке блейді. Сіріке тартып, бесікті отпен аластайды. Аластаушы йел: «, аруа, дай, пле-жаладан сата, тіл кзінен» деп сиыну тілегін айтады. олына барген баланы «бисмилл» деп бесікті о жаынан жатызып, жанындаы бір-екі йелді кмегімен ббекті бірінші рет бесікке блейді [10, 74-75 бб.]. «Тіл-кзі таса» деген арыс мні жоарыда келтірілген мысалдармен ашыла тседі. Мнда айтылан сзді ааша немесе баса зата емес, таса сіуі тасты кштілік асиетін мезесе керек.

Сол сияты «тіл-аузым таса» деген орану, сатану тілегі жоарыда айтып кеткендей тек адірлі зата ана емес, іс-рекетке атысты айтылатыны мысалдарда крініс тапан: – Маалдатып отыраным, – деді алампыр салматы згертпей, – «тіл аузыма таса», табысы жасы, баюды оя трып, е алдымен стіді бтінде! Жй ана бтіндеп, жасы киін! (С. Оспанов)

«Тіл аузы таса», «тіліе шо тссін» деген сияты арыс тілектер соан арсы сатану трысынан айтылатын сздер. Бдан баса тілімізде сиырлау, жадылау, дуалау, арбау, деген магиялы ымдаы сздермен жасалынан траты тіркестер бар. Мысалы «жолы кесілсін», «жолыа жуа біткір» деген арыстар осы пікірді длелі. Сонымен атар біреуді ылыына наразылы білдіргенде «ой пері тастап кеткен», не «періні ызы», «періні баласы», «пері сосын» деп балааттау осы сенімнен шыаны аиат.

азатар арасындаы суггестияны негізгі формалары ретіндегі айын байалатын тс кру, тс жору, басы зікірі сияты ымдар диссертацияда трлі мысалдармен талданан.

1.3 Тілек-бата сздеріні зерттелуі

Халы аузындаы тілек-бата сздеріні жиналуы, жариялануы ХІХ асырды екінші жартысынан бастап ола алына бастады. Орыс академигі
В.В. Радловты «Тркі халытарыны халы дебиеті лгілері» деген он томды ебегіні 1870 жылы жары крген шінші томында бата сздері жайлы айтылан. Аталан ебекті «Бата сз» тарауында жетпіс алты жолдан тратын кне лгідегі бес бата сз берілген.

Бата сздері амтылан таы бір ебек – аза ауыз дебиеті лгілерін жинап, бастыран. Диваевты «аза халы творчествасы» (1989) атты ебегі. Мнда елу тоыз жолдан тратын бата лгілері берілген.

аза халыны фольклорлы мрасында бата-тілек сздеріні бгінгі кнге дейін жиналып, жары круіне біраз лес осылды. Атап айтанда, ел аузында, сондай-а трлі мрааттарда олжазба кйінде саталан бата сздерді топтастыран алым С. Негимовты «А бата» (1992), М. Есламжанлыны «Баталар» (1998),. Ысаовты «А бата» (2000), алым Н. Улилыны «Бата-тілектер» (2005) жинатары растырылып жарыа шыты. Сонымен бірге З.Б. мбеталинаны осы баыттаы зерттеулері батаны деби жанрлы трыдан арастырылуына арналса, тілдік трыдан олданыс ерекшелігі туралы алымдар. айдар, Н.Улилыны, Г. Смалованы, алыс, арыс мнді фразеологизмдерді семантикалы ерекшеліктері С.Тлекованы, К. Рысбаеваны ебектерінде крініс тапан. азаты салт-дстр, кне дет-рып лгілерін жинаушы С. Кенжеахметлы, Н.серлы, А. Жніслы сынды этнограф алымдарды ебектерінен бата мен арыса атысты сздерді топтамасын круге болады. Бл ебекті райсысы – жинау, растыру жне ылыми зерттелу жаынан трлі кзараста арастырылан ебектер. Фольклор саласы бойынша З.Б. мбеталинаны «аза ауыз дебиетіндегі бата сз жанры» деген таырыпта жазылан кандидатты дисертациясын атауа болады.

Ал бтіндей тілдік мтін трысынан, айтушы мен тыдаушы жаынан арастырыла ойан жо. Сол сияты С. Тлекованы «аза тіліндегі алыс пен арыс мнді фразеологизмдер» деп аталатын кандидатты диссертациясында ттастай мтін трысынан емес, тіркестер ретінде арастырып, оларды маыналы топтарына, трлеріне тілдік талдаулар жасайды. Алыс пен арыс мнді тіркестерді заман трысынан кнеруін, шыу тркінін, сонымен атар баталарды трлерін атап теді. Бата-тілектерді психологиялы жаынан адама беретін ыпалы сз болмайды. «арыс пен алыс маынасындаы сз тіркестеріні пайда болуы оамны ткен дуірлеріндегі ескі дет-рыптарына, салт-санасына жне здері станан дінні жол-жораларына тікелей байланысты. Алашы дуірде адам жаратылысты длей кштеріне арсы тра алмай, асірет шеккені, не болса содан орып, нанымпаз, иланыш боланы белгілі. В.И. Ленинні «жабайы адамны жаратылыспен крестегі лсіздігі дайа, кереметтерге, жын-шайтандара т.с. нануды туызды деп крсеткендей адам баласыны сана-сезімі тмен кезінде керемет кштерге табынушылы болан. Алыс пен арыс мнді сздерді пайда болуы рухани дамуды тменгі сатысындаы дниетаныммен тыыз байланысты», [11, 48] – деген пікір келтіреді. Бл пікірді сзбе-сз келтіріп отыран себебіміз аталан диссертация 1974 жылы жазылан. Ол кездегі саяси кзарас баса боландытан, барлы дет-рыпты соыр сенімге негіздеген. Бгінгі кнге дейін шпей, заман аымымен бірге жанданып, жаарып отыран бата-тілектерді шыу тркіні тек иланышты пен соыр сенімге ана негізделсе, онда сзді киелі санаан, сз адірін тмендетпеген аза халындаы аталы сз ымы соншалыты астерлі болмаан болар еді. з аясына бар азаты мырын сыйдыран, яни амандасуы мен оштасуынан бастап шаруашылыы, экономикасы, леуметтік тадыры т.б. крсеткен тілек-бата сздері бгінгі кнге жетпеуі де ммкін еді. Рас, алашы сбилік дуірде табиатты длей кштерінен орыандытан пайда болан тілектер де болан. Мысалы, «жолбарысты жрегін бер», «жылан жылы жттан сата», «оян жылы ыстан сата», «а бкендей ойлы бол», «ор ояндай кзді бол» т.б.

Тілек-баталарды ттастай аланда жоарыда айтып кеткендей тілек жолдары болмаса барлыы бірдей соыр сенім деп айта алмаймыз. Ой-санаа, аыла негізделген бата-тілектер адам аыл-ойыны кштілігін білдіреді. Мысалы, «баы ашылсын», «ксеге кгерсін», «ркені ссін», «береке берсін», «баыты жетсін ттелеп», «аылы елден ассы» деген баталарды райсысыны беретін астарлы маынасы, тыдаушыа берер сері бар. Бл туралы алым Г. Смалова «...тілек бата сздеріні, сіресе тыдаушы шін тілдік ыпалы ерекше. Тілек-бата сздері алдымен субъектіге аратылып ауызша айтылатындытан, мтін мазмны кпшілік ауымны лаына сііп, жадында саталады. Ал за уаыт бойы санадан шпей, керісінше р таырып, мазмн аясында айталана отырып, тыдаушыны ой-сезімінде жаыра тсуі осы аталан сздерді адам психикасына атты сер етіп, сендіруі мен иландыруынан», – деген пікір келтіреді [9, 81 б.]. Мнда айта кететін жайт, аза халы жаратылысынан сзге тотаан халы боландытан, сз адірін білгендіктен бата мен тілекті адамны болаша жолын ашуа, кгеріп кктеуге тікелей сер ететін сзді е асылы, асиеттісі деп білгендігінен оны діретіне иланан. «Баталы л арымас, батасыз л жарымас» деген халы наылы да осыны мезесе керек.

1.4 Тілек-бата сздеріндегі суггестиялы коммуникация

Бата беру рашан субъективті трыдан баяндалады, бата беруші суггестор белсенді крінеді. Оны зіне тн сйлеу мнері, дауыс ыраы, уен-сазы бар. Жне суггерендті сеніміне кіріп сйлейді, зін психологиялы трыдан еркін стайды, тыдаушыны сзге йытады. Сол арылы суггеренд жан дниесі зіне арата айтылан батаны абылдайды.

1. Бата беруге атысушы коммуниканттарды арасындаы трлі леуметтік арым-атынас (суггестор-суггеренд) психологиялы бейнесі ашылады. Атап айтанда:

- атысыма атысушыларды білім жне мдениет дегейі наты крініс табады;

- леуметтік мртебелері (статус) танылады;

- туысанды жаынан (ата-ана-бала, ке-л, ана-ыз, ата-немере, апа-іні, туысан-жат) байланыс болады;

- жас ерекшелігіне арай (лкен-кіші, ария-бозбала, дос) блінбейді;

жынысына арай (йел-еркек) ескеріледі;

атысыма атысушыларды

  • психофизикалы жадайы наты крініс табады;
  • ызыушылы дегейі танылады;
  • жадаятты рлі бейнеленеді;
  • атынас сипаттары сйлеу жадайына арай ауысып отырады. Яни атысымны жадайына байланысты коммуниканттарды арасындаы атынас ассиметриялы, сйлеушіні ролі тыдаушымен салыстыранда жоары болады.

2. Коммуникативті актіні ту орны мен жадайы (айда, ашан) болады. атысым бейресми жадайда бата беруді ажет ететін белгілі бір ортада немесе тілек білдіру кез келген орында туі ммкін.

3. атысымны масаты (не, не шін) ескеріледі.

аза халыны суггестиялы коммуникациясында тілек-баталарды ке олдану жадайын метафоралы ойлау деп айтуа болады. йткені тілек-баталарды суггестиялануы ойлау, абылдау рекетіні туіне сер ете отырып, трлі психикалы процестерді тудырады. Сондай-а тілек-бата мтіндері суггестордан суггестора немесе суггерендтен суггерендке ауызша жетіп отырады, біра субъекті ендіретін мтінішілік згерістер болмаса, оларды пікір арасында, ойын жеткізуде, трлі сезім былыстарын сырта шыаруда траты олдану дадыа айналып кеткен.

Тілек-бата сздерін жеткізу барысында вербалды жне бейвербалды арым-атынастар атар жргенмен бейвербалдылы эмоциялы кйін байауа септігін тигізсе, негізгі вербалды коммуникация тыдаушыны психологиясын зерттеуге ммкіндік береді. Мндаы суггестор суггерендті тілек-немесе бата беруге себеп болан ой німін абылдап, з жадында соан сйкес тсінікті алыптастырады, бата мен тілек мні ынылады. Сондытан кп жадайда бата-тілек айтушы суггестор суггеренд ызыытандай жне тіп жатан ситуацияа сйкес келетіндей бата мтіндерін олдану ажет. Себебі, суггестор шін суггерендті бата мен тілекті алай абылдайтындыы маызды. Осы орайда андай шарттармен аныталатынын тмендегідей крсетуді жн крдік.

Тілек -бата беруге себеп тудыратын психологиялы шарттар:

а) тілек-бата алушыны рухани тілегі;

) наты аргументацияа сйену: оиаа, ситуацияа байланысты семантикалы аспектілерді дрыс олдану;

б) тсіну – суггестор масаты мен суггеренд рекетіні сйкестігі.

Бата мен тілекті коммуникативтік байланыс орнатудаы мнін анытау шін оларды психологиялы арым-атынас орнатудаы олданысын шартты трде мынадай топтара блуге болады:

  1. Психологиялы жа

1. Психологиялы жадай тілек-бата сзін олдану арылы адам эмоциясыны сырта шыуына тікелей сере етеді: Олар кілі толу, анааттану, сабырлы таныту, жатыру, уану, риза болу, сйсіну сияты кйлерді білдіріп, сйлеу жадаятына негіз болады. Мндай кіл- кйлер, кбінесе, тілек сздерді айтылуына атысты. йткені, бата сздері тілек мндеріні бірігуі жне психологиялы трыда ызыушылы тудыран жадайда немесе наты ритуалды салт-дстрге жне жадаята байланысты айтылады. Сонымен тілек болатын сз тіркестеріні психологиялы олданысын тмендегідей блуге болады:

- анааттану тілектері

- сйсіну тілектері: «Айналып кетейін»;

- кілі толу тілектері: «Аз болса да, саз болсын;

- уану тілектері:

- риза болу тілектері: жасылыы алдынан шысын», «жасылыы алладан айтсын», «мы болыр», «мы жаса»;

- малдау тілектері: «айтаны а болсын, «айтандары періштені лаына шалынсын», айтаны болып, дегені келсін», «айтаны келсiн», - демеу, олпаштау тілектері:

- жбату тілектері: «арт жасылыын берсiн», «арты айырлы болсын», «арты той болсын» «аыры жасылы болып, уаныша лассын»;

- сабырлы таныту тілектері: «Алла сабыр берсін», «сабыр суын берсін».

- аыл осу тілектері:

- баыттау тілектері:

2. Іс-рекет наты оианы жзеге асу кезінде жылы арым-атынас орнату жадайында ана айтылады. Мнда пихологиялы кіл-кй, эмоция сезімдері байалмайды. Тек істі кейінгі жаласын табуа деген игі тілек орын алады. Бл екі адамны ары арайы диалогты атынасын жаластыруа негіз болады. Олар: «алар кбейсін», «баар кбейсін», «байлар кбейсiн», «басар кбейсін», «кш клікті [крікті] болсын», «ауа стті болсын», «ораа береке» т.б.

3. аза этникасыны салт-дстріне, зіндік станымдарына, ритуалды белгілеріне атысты туан наты суггестиялы тілектер. Мнда психологиялы жадаяттар жоа тн. Сондытан бл тілектерді олданыс кезінде таныммен байланыста арап, лтты психологиямен байланыстыра арау ажет. Мысалы: «Айт мерекелі болсын», «айт мбрак болсын», «айт абыл болсын», «айт тты болсын», «аруаы риза болсын», «аруа демесiн» «аруа жар болсын», «аруа жебесін», «аруа олдасын», «аруа демей кр», «аруа жар бола кр».

Сонымен тілек-бата сздеріні суггестиялы коммуникацияда крініс табуы олданыс аясын анытап, суггестор мен суггерендті арым-атынас жадайын психологиялы трыда крсетеді.

1.5 Этникалы ымдаы бата-тілектерді суггестиясы

аза бата сздеріне лтты болмыс ымдарыны тікелей атысын байауа болады. Ол тіл мен таным процестеріні ара атынасына тікелей негізделіп, халы болмысыны суггестиялы жйесіне сйенеді деуге болады.

Тілек-бата сздеріні мтіні аза халыны асырлар бойы мірден тйген тжірибесінен алынан. Онда бкіл халы болмысыны сенімі мен нанымы, мір тжірибесі крініс тапан. Сондытан да ол асиетті, киелі болып саналады. Мысалы, «шаыраы берік болсын», «шаыраы шайалмасын», «шаыраы ортасына тссін» деген алыс, арыс сздеріндегі шаыра ымын баса халытар тсінбеуі ммкін. Ал аза халында шаыра ымы аса киелі, асиетті саналан. Шаыра атадан балаа мирас болар лкен й маынасында олданылатын маызды ым. Оны дгелек формасыны зі символиканы белгілер жйесінде шексіздік – рпа жаластыын білдіреді. «аралы хабар» жеткізуші о аяымен табалдырыты басып, екі олымен босааны керіп трып, жаманшылы хабарды естірткен. «Шаыраы ортасына тсті» деген тсінік йді лааны, яни бір отбасы лады, оны рпаы снді деген маынаа ие болады. Бл йді сабалап, уы керегесін сындыранда, жаулы рекеттен болады. Шаыраын ортасына тсіру жамандыты белгісі жне аза шін е ауыр аскйлік осы. Ол йді тбесі ана емес, сонымен бірге отбасыны кллі баыты, байлыы, ырыс берекесі мен тыныштыы, брі-брі осы сзді аясына сиып тр. Ол лкен баытсызды болар еді. Брын аза ымында шаыраы ортасына тсу – шауып алу маынасында ылан» [10, 224 б.]. Сондытан шаыраты берер суггестиялы мні те тереде жатыр. Міне, осыдан келіп, лтты тілдік бейнесі рухани болмысына тікелей байланысты, оны крінісі р халыта ртрлі деген орытынды жасауа болады.

аза ымындаы суггестияны бір тобы босаа, оша, табалдыры, от сздеріне байланысты олданылатын салттармен тыыз байланысты айтылан бата-тілек сздері. Тркі халытарында босаа ымы бірттастыа рылан жын-шайтаннан, ішкі лемді сырты лемнен, зінікін згеден сатар орауыш ызметін атарады деген сенім алыптасан. Босааа байланысты трлі баталар мен тыйымдар бар. Моол тарихын зерттеуші Дж. Карпини ХІІІ асырда босааны басу лім жазасына кесілгені туралы дерек алдырады. Тркі халытары арасында да босааны маызды тсінген. Босааны сакральды сипаты славяндарды трлі йге бейімдеу жне оштасу, оан сйкес туан кнге жне жерлеуге байланысты дет-рыптарында крініс тапан; босаада трып, тама ішуге болмайды, бл ке-шешелері жо жетім баланы істейтін ритуалымен байланысты [10, 47 б.]. азатарда «босааны керме», «босаада трма» деген тыйымдармен атар, «босаа берік болсын» деген тілектер бар. Бл жоарыда айтып кеткендей босааны мірді бастауы символымен байланыстыран аза халыны отбасыны татулыын тілеуден туса керек.

1.6 Тілек-бата сздеріндегі гендерлік ерекшелік

Тілек-бата сздерін айту ерге жне йелге тн болып блінбесе де бата беретін кбінесе ер адамдар, адірлі ариялар, асаалдар болан. Ал йелдерді магиялы нанымдара, діретті кшке сенімінен туан суггестиялы лексиканы сйлеу тіліндегі крінісі арыстарда айын байалады. діретті кшке сенген йелдер жаратана жалбарынып арыс сздерді айтады. Мндай сздерді йелдер иын жадайда шарасыздытан айтып, «Алланы», тадырды алдында лсіздігін мойындайды. Алланы раымын срап, одан міт ктеді. зін аяп, жарылауын тілеп, тілегін орындауы тінеді. Бл сздер тілек, срау, жалбарыну, сыйыну трінде келеді.

– Жалызымды саан тапсырдым, жаратан ием! – деді де дауыстап жылап оя берді (Б. Маев).

Бл хабарды естігеннен бері шешесінде ес алмаан.

– дай-ай, о жолыды бере гр ием! – деп а тілеуін алдына жайып, баласынан йіріліп жр (Ж. бдірахманов).

Сондытан тірге байланысты тілектер йелдерді олданысында кп кездеседі. Мысалы, «тір олдасын», «тір жарыласын», «дай рыр», «дайдан айналайын». рі бл тілектерді барлыы кнделікті трмыста бірнеше рет айталана бергендіктен бейтарапты маынаа айналып, сер ету кшінен айрыла бастаан.

Жмысты Тілек-бата сздеріні коммуникативті-прагматикалы олданысы атты екінші блім алты тараушадан трады.

2.1 Тілек-бата сздері прагматикалы компоненттерді бірі

Тілек-бата сздеріні прагматикасы деген мселені араанда тікелей лтты асиеттерге тоталу керек сияты. йткені баталар арапайым трдегі екі адамны арым-атынасы емес, лтты ауыз дебиетіні е крнекті, кез келген субьект згерте алмайтын, санада траты алыптасан бтіндей мтін. Прагматика теориясында екі адам да арым-атынаса тссе, бата прагматикасында біреуі айтушы, біреуі тыдаушы рлін атарады. Тілдік табаны жеткізуші алушыа апаратты жай жеткізіп ана оймайды, оны белгілі реакция тудыруына себеп болады. Бата сздерде кнделікті апаратты немесе жеке бастаы оиалар млім етілмейді, болашаына бадар беретін масатты прагматика (прагматика-установка) ызмет атарады. Адресантты прагматикалы байланыса тсуіне адресатты істеген рекеті себеп болады. Яни адамны жасаан ебегіне, крсеткен ылыына риза боланда немесе наразылы білдіргенде ана белгілі бір психикалы себеппен бата беріледі.

Тілек-баталарда сзді сезімге сер ету ызметі крініс тапан.

Бата беруде эмоция мен сезім атар жреді. Сондытан бата беру кезедерін психикалы жадайда тмендегідей бірнеше топа блуді жн крдік. Олар:

а) Бата беруге дайынды. Мнда батагй жалпы ортамен коммуникативтік атынаса тсіп, ыпал кшін арттыру шін е алдымен адамны ойлау абілетіні жылдамдыы жоары дрежеде болуы ажет;

) сйлесімді алыптастыру. Бата беру шін ртрлі діспен атесіз, дл маынада аны етіп, керекті батаа тн тіркестерді олдану ажет;

б) батаны ттастыта сырта шыуы. Сзді дыбысты жаынан аны болып, интонация бірліктері арылы ойлауды сйлеуге айналуы, бата беру стіндегі ортаны йытуы немесе эмоцияа берілуі;

в) батаны абылдануы;

г) тсінісу. Бл жадай батагйде вербалды, бата алушыда бейвербалды крініс табады. Негізгі масаты – бата алушыны ойына, міріне сер ету;

Тілек-баталар ауызша, диалог трінде дайындысыз, жоспарсыз сол жерде ойланып сйлеу рекетіні негізінде жзеге асады. Сйлеу рекеті е алдымен ойлау рекеті арылы іске асады да, сйлеуді негізінде сйлеу рекеті туындап, тыдаушыа сер етеді. Батаны абылдану жадайы психологиялы жадайда крініс табады.

2.2 Бата мен тілек олданысындаы айырмашылытар

Бата сздер наты оиа кезінде жеке тілектер емес, тілектерді бірігуі арылы бтіндей мтін ретінде айтылады. Тілек кейде бір ана сз тіркесінен немесе бір тарматан ралса, бірнеше тіркестен жасалан тілекті бірігуі бата сзге айналады. Бата мен тілек сздеріні детте мазмны жаымды, жасы ниетті кздеп айтудан туады. Сондай-а бата мен тілек сздеріндегі сйлеуді тедігі императив тлалара немесе алау рай тласына арай аныталады. Мысалы, «ебегі жемісті болсын», «ркені ссін», «кп жаса», «жасы за болсын» т.б. Кейде біріні орнына бірі олданылып, маыналас сздер ретінде жмсала береді. Біра бата мен тілекті елеулі айырмашылытары бар. Бата кез келген жерде айтылмайды. Ал «кп жаса», «ксеге кгерсін», «ксеге кгеріп, крпе лайсын», «еліні елеулісі бол», «келген адамыа гл бітсін» деген тілек сздері жасы лкен адамны жасы кішіге «рамет» деген сзімен оса ризашылыын білдіру шін айтылады. Бата тілекке араанда затау. Тілек ыса болып сз тіркесінен, кейде сйлемнен ралады. Тілек сздері жалыз жолдан немесе тіркестен трса, баталар сздері лемен айтылып, рылымы йаса негізделген. Бл сйлеммен салыстыранда абылдауа жеіл тиеді. Бір ана сйлеммен келетін тілек сздері де кездеседі. «осаы тты болсын», «босаасы берік болсын» деген жаа й боландара арналатын тілек сзі бір ана сйлемні аясында айтыланмен мазмндыты ттастыты рап тр рі тілекті талабына толы жауап беріп, кез келген субъектіні сйлеу тілінде олданыс тапан. Сонымен атар кейде «мратыа жет», «ксеге кгеріп, крпе лайсын» деген жайшылыта айтыла бермейтін тілектер «ол жайып, бет сипау» трізді белгілермен осабат орындалса, тілек батаа айналады деп білу ажет.

Тілек-баталарды айтуда, оны адресаттан адресанта абылдану арасында ерекше психикалы ахуал алыптасады. Сол шін де оларды олданыс айматарын сараламас брын айтылу стінде арым-атынаса атысушы коммуниканттарды леуметтік психологиялы атынасы ртрлі болатындыына назар аудару керек. Тілек пен батаны жалпы мазмны сас боланымен абылдану сипатында мынадай айырмашылытар бар.

Баталарда:

– бата берушіні білімі жне мдениеттілік дегейі;

– леуметтік дегейі;

– жас ерекшелігі (тек кпті крген ариялар немесе мірлік тжірибесі бар адамдар ана бата беру ммкіндігіне ие);

– жынысына арай (ер адамдар);

– орны.

Психологиялы ахуалы:

– бата жасауа ынталылы;

– бата алуа ызыушылы;

– психикалы сер

Тілектерде:

– тілек білдірушіні леуметтік дегейі ескерілмей, жалпыхалыты сипат алады;

– жас ерекшелігі маызды емес;

– жынысына арамайды;

– тілек айтуды арнайы белгіленген орны болмайды, жадайа байланысты айтылады;

Психологиялы ахуалы:

– тілекті рекетке байланысты берілуі

– психикалы сер

– алыстарда ерікті трде («дай тілеуіді берсін»), арыстарда мжбрліктен туады («арайын десем жалызым, арамайын десем жалмауызым»).

                1. 2.3 Алыс, арыстарды жасалу жолдары

Бата-тілек сздеріні басым кпшілігі аратпа сзден басталады. Пікірді кімге назар аудару масатында айтылатын ошау сздерді трін аратпа сз деп атайды. Оны маынасы адама байланысты сздер трінде жмсалады. Мндайда ол сздер жалы есім, жалпы есім трінде жас, лт ерекшелігін танытатын сздер болып келуі ммкін:

Балалар, асыпа, саспа,

Аманды берсін баса.

Тілектес болсадар бізге,

Бата берейін сізге.

Ошау сздерді бл тріні ызметінде, сіресе позициялы шыармаларда міндетті трде адама атысты сздерден баса, зат, нрсе, ымдаы сздер де олданыла береді.

Тілек бата рамында аратпа сз кбінесе діни атаулара атысты болып келеді. Мысалы,

Бисмиллаи-рахмани-рахим

Уа, жаратан ием, дірет,

Иманымызды кміл ет!

аратпа сз сйлем ішінде ктерікі дауыс ыраымен айтылатыны белгілі, сол себепті бата-тілек сздері интонациямен де ерекшеленеді. Діни атаулара байланысты аратпа сздер тілек-батада р трлі формада кездеседі. «Уа, жаратан, жарыла!», «уелі, дай, пледен сата!», «дайым, малды ыл!», «Жаратан, тірім, абыл ет!» деген сияты тіркестер аратпа сз ретінде олданылады.

Алыс, арыс сздеріні трелеріні молдыы сияты грамматикалы байланыс жаынан да жасалу жолдары кп. Олар тіркесіп келген сздермен жасалып, маынасы ашылады. Тіркескен сздерді соы компоненті етістік, алдыысы есім трінде болады.

2.4 Тілек-бата сздеріні кне нсалары

Тілек-бата сздерінде уаыт аымына арай азіргі кнде айтыла бермейтін тіркестер бар. Оларды кркем туындылардан, фольклорлы шыармалардан ана кездестіреміз. Мндай тіркестерді ішінара олданыстан шыуы немесе сирек кездесуі тіл мен мдениетті пен ркениетке мтылуын, оам згерісін білдіреді. Осы орайда лтты дниетаныммен байланысты кейбір ымдарды ыыстырыла бастауы немесе баса атауа ие болу жадайы туындайды. аза баталарында осындай мнге ие болан тіркесті атары шырасады. Мысалы, «оймен бірге озыла», «ноталарыны бауы берік болсын». Бл тіркестерді азіргі кезде айтылмауы бгінгі кні халыты айналысатын ксібі тек мал шаруашылыы еместігімен тсіндіруге болады. Сол сияты «Ант ранны арысы андай жаман еді! алма басырды ауылы деуге алай аузы барды екен? з басына келсін. – Жер жастаныр балалары андай сотар еді!» деген мысалдаы «алма басыр» тіркесі азіргі олданыста жо. Бл тіркесті лингвомденифона жататындыын зерттеуші Г.Ж. Снапасова айтып теді [12, 64 б.]. Сол кездегі дние бейнесіндегі жаугершілік, шапыншылы ымдарыны болу осы арыс мнді фразеологизмні ішкі фонындаы тарихи-мдени апаратты крсетеді. Мысалы, «Баты тисін басыа!» (арыс.). Мндаы баты сзі («баты» ааш сапты шойын шопар). шопар деген маынада. Сонда «шопар тисін басыа» деген тсінікті береді. Бл да мысалда кшпелі аза мірінде шопарды баса арулар сияты маызды орын аланын длелдейді.

Бгінгі кнде олданыста кездесе бермейтін тілекті бірі «Тндері бейт болсын» тіркесі. Тілек мнді оштасуды бл трі арияларды тілінде кездеседі. «Бейт» парсы тілінен аударанда «тынышты», «бейбітшілік» дегенді білдіреді. «Тн бейішті болсын» деген де тілек те аза сз олданысында бар.

2.5 Зілді жне зілсіз тілектерді прагматикасы

Тек арыс ымына байланысты олданылатын «Зілді» атауы тек жаымсыз маынаны стейді. Тілімізде «сзі зілді екен», «зілдене сйледі» деген тіркестер шырасады. Бл ымдар адам санасына ауыр сер ететін, кілін тсіріп, айы келетін, астарында жасырын сыры бар жаымсыз маынаны береді. О бата беріп, тілек білдіргенде зілді сзі олданылмайды.

«Зіл» сзі жаымсыз сипата ие боландытан «арысты да арысы бар, менінен тетін» деп атайтын арыстара атысты айтылады. «Зілді арыс» деп айтылмаса да «арысы зілді екен» деген ым олданыста бар. рине, арыс сздері жалпылай аланда «ара энергияа» ие боланмен, маынасы тере, кйзеліске шыратып, лім тілейтін арыстар тілімізде, кнделікті мірде бірнеше рет айталана беретін арыстар да бар.

Оларды адама деген сері де ртрлі сипат алады. Алашысы наты жадайларда айтылып, кініш, рей, ору сезімдерін туызады. Маыналы рекі лсіз арыстар арнайы баытталмай, кнделікті мірді келесіз тстарына, ойлаан ісіні іске аспауына байланысты риза болмаан жадайларда айтылады. Кейде бір адамны аузынан айтылса немесе кнде айталанып естіле берсе сер кші де лсірейді. йткені тыдаушы жиі естігендіктен оан бейімделіп, лаына сіісті жадайа айналады. Баытталушыа аса орынышты рей сезімін де туыза оймайды. Мндай арыстар адамнан баса былыстара, нрселерге де аратылып айтыла береді.

Сйлеу барысында адама те кшті сер ететін де, зімсінуден, асан реніш емес, істеген ісіне теріс кзарасын білдіретін арыстар да шырасады. Мысалы, ауызекі тілде кездесетін «ойны осылыр», «ойында басы алыр» деген тілектерді маынасында сондай бір кйіну немесе солай болып алсын деген арану жо. Бл р отбасында шешесіні олабыс тигізбей ойына айналып кеткен баласына «Ойында басы алыр, ертенен ара кешке дейін ойыны басылмайды екен» деген жаттанды сз лгісіне айналып кеткен арысы. Аталан арыс кн сайын бірнеше рет айталана да беруі ммкін. Біра бл ойнап жрген балаа аса орынышты сезім туыза оймайды, тіпті тыдай-тыдай баланы лаы йреніп те кетеді.

Жиі айталанатын «адыра алсын, адыра алыр» деген формаларда келетін арыстар бар. Бл тілектерді сер ету сипаты сйлемде олданылу орнына арай ашылады. « – Сені мадайыа сыймаан баыт адыра алсын да!» деген сйлемде адыра алыр сзі келмеске кетсін, рып кетсін деген маынаны беріп тр. Аса жаымсыз эмоциялы кші де байалмайды. Тек екі адамны арасында сыр шертіскенде, оны сырына ортатасу, баытты болуын птау маынасындаы тілеке айналып тр. Тіпті бл жерде «адыра алыр» тіркесін арыс деп атауа да келмейтін сияты. – «Мені шашым, адыра алыр, айырды ту йрыындай алы, жуанда болмаса, ра кйінде тарай алмаймын, – деді лпан (лпан). Бл сйлемде «адыра алыр» тіркесі р ойды білдіргенде айтушыны міндетті трде осып айтатын ыстырма сзіне айналан. Айтушы сйлеу барысында «адыра алыр», «адыра алыр» деп айталау жасап отырады. Сондытан ол арыс мнінен айрылып, айтушыны сздік орына еніп кеткен. Келесі бір сйлемде аталан тіркес арыс маынаа ие болан. «Адыра алыр у дние, крдім ой сенен кресемді». (О. Бкеев). Мнда мірге деген кйінішін, шегіне жеткен ызасын білдіру шін адыра алыр тіркесі пайдаланылан. Бдан байалатыны бір тілекті зі сйлемдегі олданысына арай бірнеше мнге ие болып, тыдаушы санасына трлі жадаймен сер етіп тр.

Сондай-а тек жаымсыз маынаны ана стейтін тілектер бар. Мысалы, «ыршынынан иылыр» деген арыс жиі олданыса тспейді. Кдер зіп жасаан іс-рекеттерінен безінгенде, шын кілден шыатын арыс болып табылады. Жне ол жас ерекшелігіне арай лкен, крі кісілерге арналмайды, Тілімізде «ылшылдаан жас бала» немесе жастар айтыс боланда «ыршынынынан иыланы – ай, рімдей жас еді ой» дниеден жастай кеткендігі туралы жотаулар айтылса, ыршынынан иылыр «жастай лгір» деген маынаны білдіреді («ыршын» – жас шыбы, рімтал маынасындаы сз). – ыршынынан иылыр, Тстік! Мені жалыз балама лі жеткенше, айдалада тентіреп лген сегіз ааны уаран сйегін тауып алса болмай ма? – дейді кемпір. (Ер Тстік ертегісі).

2.6 Тілек-бата сздеріндегі преценденттер

Батаны сер ету жаы болады да, сол батаны орындалуына баытталады. Бата мтіндерінде руаты, пайамбарды, белгілі мемлекет айраткерлері мен батырларды мифтік тлаларды есімі енгізіледі. Бл есімдер магиялы асиетке ие болып, аылдылы, айырымдылы, жомартты сияты алуан трлі адамды асиеттерді паш етеді. Сонымен атар тарихта аты алан тлалара балап беретін бата жолдары бар. Мысалы, Абылай бейнесін алайы. Оны прагматикалы мні тарихи-леуметтік жадайдан пайда болан. Мндаы адресат адресанта мынадай прагматикалы масатты нтижесін бере алады: Абылай – аылды, ел басарушы хан, бар азаты басын бір арнаа біріктірген йымдастырушы. Сол сияты рманазы – кйші, Махамбет – аын, Бгембай – батыр т.б.

Жеке адамдара бата беру лгілері лкен-кішілігіне арамай, барлы аза баласына арналатын болан. Сонымен атар талабына немесе бір іске деген абілетін байаан со ана оны лкен адам болатынына сеніп, сзбен демеген, тілекпен кш берген арнайы бата трлері де халы арасында аз болмаан. Біра осындай арнайы баталарды мтіндік лгілері дайын жолдармен емес, бата берілетін адамны наты іс-рекеттерінен туан. Бата берушіні прагматикалы кзарасы оны танымды леміне, тжірибесіне, сйлеу ниетіні айындылыына негізделіп отырады. Прагматикалы ыпал ету леуметтік ортаа, оамды санаа арым-атынас аясын крсетеді. Бата жолдарында р адамны атауы абылдаушыны серге бленуін, жан дниесімен абылдауын амтамасыз етеді. Егер абылдаушы аза лт кілі болмаса дл Абылайды, Шжені, Мажанны кім екенін білмегендіктен немесе мірлік дниетанымы аза ымына сай келмегендіктен прагматикалы сері кшті болмайды, психикалы ыпал етуге шырамайды.

Тілек-баталарда ойды тередігі, айтушы мен тыдаушынын бейресмилігі, сйлеуді автоматтыы мен жылдамдыы, айтылан бата жолдарындаы маынаны астарлыы, айтушыны з тілегіні орындалатындыына сенімділігі кшті прагматикалы сер тудырады.

Тілек-баталар тікелей адам кзарасыны жаымды, жаымсыз эмоциясы мен кіл кйіне тікелей байланысты. Мысалы, кптеген нер адамдарыны з нерлерін шкірттеріне бата беру арылы мирас етіп алдырандыы белгілі. Бл ел арасында бір жасы домбырашыны немесе батырды кез келген адама бере салан батасы емес. Адресантты бойындаы нерді таныандытан, болашаы бар екендігіне кз жеткізгендіктен жолы ашылуына берілген а тілек. Тарихтан білетін рманазыны Динаа, Баложа биді баласы Ыбырайа берген баталары жаымды эмоциядан туан баталар. Мысалы, аыздарда жз жиырма жастаы Абыздан сет биді, Тле биді, азыбек биді бата аланы айтылады. Ал жетісуді длдл аыны Сйінбайды бата леі Жамбылды аынды нерді асар биігіне жетелеген.

ОРЫТЫНДЫ

1. Тілек-бата сздері халыты дниетанымын сзбен танытан, тіпті кейде сз сертіне айналан сз магиясын сатаушы тіл суггестиясы.

2. аза бата сздеріне лтты болмыс ымдарыны тікелей атысын байауа болады. Шаыра мірді жаласы екендігіне алыптасан сенім оан байланысты тілек-баталарды да тууына негіз болан. Сол сияты азана, рпа жаластыына, жалы есімдерге байланысты айтылан тілек-баталарды астарында лкен сенім байалады. Сонымен атар бата-тілектерінде табиат былыстарына, леуметтік, шаруашылы трмысына да байланысты тілектер молынан шырасады. Бл азатарды дниеге келгеннен-а здерін табиатты бір блігі, табиатты перзенті деп санаандытан туан тілектер. Сондай-а мір сру крінісі мен тіршілік ету рекетіні жзеге асуы тілекпен аныталан.

3. Тілек-баталарды прагматикасы оларды адресаттан адресанта жеткізілудегі сері жаынан аныталады. Бл орайда бгінгі олданыстан шыа бастаан тілектер мен оам згерісіне байланысты олданыса енген тілектерді серін байауды маызы зор.

4. Айтылуда тілек-бата деп бірге олданыс тапанымен тілек пен батаны састытары мен айырмашылытары да бар. Ол олданыс орнына, мазмнына, клеміне арай жыратылады.

5. арыстар жалпы атауа ие боланымен сер ету ыпалы кшті жне лсіз арыстар бар. Оларды тарихы кнеден келе жатандытан белгілі бір ситуацияа ана атысты айтылатын арыстарды прагматикалы уаты кшті боллады. Сонымен атар ауызекі тілде кнделікті олданыста айталана беріп бейтарап маынаа ие болан арыстар да кездеседі. Олар немі айтыла бергендіктен арысты уаты лсіреген.

ПАЙДАЛАНЫЛАН ДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Черепанова И.Ю. Дом колдуньи. Язык творческого Бессознательного. – М.: КСП, 1996. – 384 с.

  1. Варшавский К.М. Гипносуггестивная терапия. – Л.: Медицина, 1973. –192 с.
  2. Астахов С.Н. Лечебное действия слова. – Л.: Мысль, 1962. – 96 с.
  3. Киклевич А. Суггестия в речевой деятеельности // Притяжение языка. Том 1: Семантика. Лингвистика текста. Коммуникативная лингвистика Olsztyn 2007
  4. Жинкин Н.И. Речь как проводник информации – М.: Наука, 1982, – 159 с.
  5. Мурзин Л.Н., Штерн А.С. Текст и его восприятие. – Свердловск: Изд-во Урал. ун-та, 1991. – 172 с.
  6. Улиханов Ш. Тадамалы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 560 б.
  7. Байтрсынлы А. Тіл таылымы. – Алматы: Білім, 1992. – 236 б.
  8. Смалова Г. Мтін лингвистикасы: Оу ралы. – Алматы: аза университеті, 2002. – 112 б.
  9. Арынбаев Х. аза отбасы: аза отбасыны кешегісі мен бгінгісі жайындаы ылыми зерттеу ебек. – Алматы: айнар, 1996. – 288 б.
  10. Тлекова С. аза тіліндегі алыс пен арыс мнді фразеологизмдер: филол. ыл. канд....дис.: 10.01.08. – Алматы, 1974. – 152 б.
  11. Снапасова Г.Ж.. Мсіреповты «лпан» повесіндегі лингвомдени бірліктер. – Алматы, 2005. – 135 б.

ДИССЕРТАЦИЯ ТАЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНАН МААЛАЛАР ТІЗІМІ

1 Суггестия термині жне оны тіл біліміндегі крінісі // аза диалектологиясыны мселелері жне профессор Хасан Крімлы (Профессор Х. Крімлы Мхамбетті 75 жаса толуына орай йымдастырылан «аза деби тіліні тарихы мен диалектологиясы» атты республикалы ылыми-тжірибелік конференция материалдары), – Алматы, 2007. – 208 бет. – 116-121бб.

2 Бата сздеріні суггестиясы // азМУ Хабаршысы. Филология сериясы. №3 (102), – Алматы, 2007. – 200 бет. – 97-101 бб.

3 Суггестия термині жне оны алыптасуы // аза тілі мен дебиеті журналы №2, 2007. – 44-48 бб.

4 Бата-тілектер – аза сенімін алыптастыран мра // «аза тілі асырлар тоысында: теориясы, тарихы, жне азіргі жайы» атты профессор М.Балааевты туанына 100 тыл толуына орай йымдастырылан халыаралы ылыми-теориялы конференция материалдары. – Алматы, 2007. – 552 бет. – 369-373 бб.

5 «Бата» сзіні зерттелу жайы // «Мемлекеттік тіл саясаты: терминология, аударматану, ресми жат тілі» атты халыаралы ылыми-теориялы конференция. – Алматы, 2007. – 288 бет. – 182-186 бб.

6 Тілек жне бата ымдары жайында // «аза тіліні лексикология, лексикография, фольклортану мен кркем аударма мселелері: алыптасуы, дамуы мен болашаы» атты Халыаралы ылыми-теориялы конференция материалдары. – Алматы, 2007. – 328 бет. – 162-165 бб.

7 Тілек-бата сздеріні аза болмысында алатын орны // азМУ Хабаршысы. Филология сериясы. № 9 (108). – Алматы, 2007. – 162-164 бб.

8 аза тілектеріндегі суггестиялы кріністер // «Музыкалы білімні бгінгі тадаы келелі мселелері» атты халыаралы ылыми-практикалы конференция материалдары. – Алматы, 4 азан, 2007. – 38-40 бб.

9 Тілек-бата сздеріні рылымды ерекшеліктері // А.Байтрсынлы атындаы Тіл білімі институтыны «Тілтаным» журналы. №4 (28). – Алматы 2007. – 165-170 бб.

10 Тілек-бата сздеріндегі прагматика // «Тіл жне жаандану: бгіні мен болашаы» атты халыаралы ылыми-теориялы конференция. Алматы, 27-28 араша, 2008. – 137-140 бб.



 





<
 
2013 www.disus.ru - «Бесплатная научная электронная библиотека»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.